الگوی پذیرش و چالش‌های گزارش‌های اطمینان‌بخشی پایداری در ایران

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

گروه حسابداری، دانشکده اقتصاد، مدیریت و علوم اجتماعی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.

10.22103/jak.2026.26472.4262

چکیده

هدف: هدف پژوهش حاضر یافتن چالش‌های اجرایی شدن گزارش اطمینان‌بخشی پایداری در ایران و یافتن مدلی در راستای پذیرش این گزارش است.
 
روش: این مقاله از دو قسمت کمّی و کیفی تشکیل شده است در بخش کیفی با استفاده از مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با 12 نفر از خبرگان این حوزه، متشکل از اساتید دانشگاه که حسابدار رسمی بوده و همچنین سابقه تحقیقاتی در حوزه پایداری را دارند و یا حسابرسان داخلی ، چالش‌های موردنظر شناسایی شده و سپس در بخش کمّی ابتدا با استفاده از پرسشنامه طیف لیکرت و با مشارکت تمامی رده‌های حسابرسی، شامل 253 حسابرس و همچنین حسابداران رسمی چالش‌های اجرایی شدن این گزارش‌ها و همچنین مدل پذیرش آن به تأیید حسابرسان رسیده است؛ در نهایت با استفاده از روش بهترین بدترین و با نظرات 16 خبره که با بخشی از آن‌ها در مرحله قبل نیز مصاحبه شده بود چالش‌های شناسایی شده رتبه‌بندی شدند.
 
یافته‌ها: بر اساس نتایج مصاحبه و رتبه بندی، چالش‌ها به ترتیب وزن به شرح زیر هستند: 1- محدودیت در کمّی‌سازی و ایجاد قابلیت ممیزی در ابعاد اجتماعی و زیست‌محیطی، 2- هزینه وارده به شرکت و مؤسسات، 3- کمبود نیرو و کارشناس خارجی متخصص، 4- عدم جامعیت قوانین مرتبط، 5- تضادمنافع و پاسخگویی، 6- محدودیت و موانع سیاسی، 7- عدم تناسب میان نرخ انجام کار و وظایف و 8- نقض اصول اخلاقی. بر اساس نتایج پرسشنامه طیف لیکرت، حسابرسان تمامی چالش‌ها و همچنین دارا بودن ویژگی نوآوری توسط گزارش‌های اطمینان‌بخشی پایداری را تأیید کرده و مدل ترکیبی راجرز و آجزن در راستای پذیرش این گزارش‌ها را مناسب دانستند.
 
نتیجه‌گیری: اجرایی شدن این نوع از گزارش‌ها به علت جدید و بدیع بودن قطعا با چالش‌هایی روبرو است که بررسی کردن آن‌ها مسیر اجرایی شدن را هموارتر می‌کند همچنین حوزه‌های بدیع با توجه به ویژگی‌های مربوط نیازمند یک مدل برای پذیرش عمومی است که مدل ترکیبی آجزن و راجرز مدلی مناسب برای پذیرش گزارش‌های پایداری است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مراجع

حامدی، فاطمه، ملانظری، مهناز، شعاع‌نظری، مهرانگیز و رحمانی، علی (1402). بررسی کاربرد تئوری‌های انتشار نوآوری و رفتار برنامه‌ریزی‌شده در فرایند پذیرش گزارشگری یکپارچه توسط مدیران دانشگاه‌های ایران. دوفصلنامه حسابداری ارزشی و رفتاری، 7 (14)، 117-79. 10.61186/aapc.7.14.79
دادفر، سمیه و مستاجران گورتانی، عبدالرسول (1404). تأثیر گزارشگری پایداری بر کیفیت حسابرسی. مجله دانش حسابداری. 10.22103/jak.2025.24694.4138
رحمانی، علی و محمودخانی، مهناز (1400). ضرورت تهیه و اطمینان‌بخشی گزارش های پایداری: دیدگاه حسابرسان و خبرگان صنعت بیمه. پژوهش‌های حسابرسی حرفه‌ای، 2(5)، 128-156. 10.22034/JPAR.2022.550623.1082
روح‌بخش، یاسر (1401). گزارشگری پایداری؛ عبور از گزارشگری سنتی. فصلنامه رویکرد پژوهش‌های نوین در مدیریت و حسابداری، 6(22)،34-40. https://www.majournal.ir/index.php/ma/article/view/1571
ساریخانی، مهدی؛ ایزدی‌نیا، ناصر و دائی کریم‌زاده، سعید (1398)، بررسی قصد گزارشگری تقلب با استفاده از تئوری رفتار برنامه‌ریزی شده و نقش تعدیل‌گری شدت اخلاقی. دانش حسابداری مالی، 6، 75-105. 10.30479/jfak.2019.9335.2271
عیسایی تفرشی، محمد و یحیی پور، جمشید (1392). تئوری ذینفعان با رویکرد مقررات شرکت‌های سهامی ایران. فصلنامه بورس اوراق بهادار، 6(23)، 139-167. https://www.ensani.ir/fa/article/download/330447
قنبری، رمضان؛ خوزین، علی؛ نادریان، آرش و بخارائیان، مریم (1400). اثر ارتباطات سیاسی بر تعهد اخلاقی نسبت به گزارشگری پایداری: نقش فشار ذینفعان و سازوکارهای حاکمیت شرکتی. اخلاق در علوم و فناوری، 16(4)، 78-70. http://ethicsjournal.ir/article-1-2244-fa.html
کاظمی، معصومه؛ برزگر، قدرت اله و ملکیان، اسفندیار (1403). شناسایی الزامات، چالش ها، موانع و پیامدهای اجرای اعتباربخشی گزارشگری پایداری شرکت‌ها در ایران با رویکرد تحلیل تم. مجله دانش حسابداری، 16(4)، 1-20. 10.22103/jak.2024.23088.4025
مرادی، مجید (1395) نقش تئوری مشروعیت و تئوری ذینفعان در مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها. مطالعات اقتصاد، مدیریت و حسابداری، 2(4)، 174-186. http://irijournals.ir/journals/02-Economics/v2-i4-winter95/paper14.pdf
مران‌جوری، مهدی؛ احمدزاده، یونس؛ علی خانی، رضیه و تقی‌پوریان، یوسف (1401). ارائه چارچوب گزارشگری پایداری مبتنی بر ایجاد توازن بین انتظارات ذینفعان و ظرفیت شرکت. پژوهش‌های حسابداری مالی و حسابرسی، 14(56)، 189-161. 10.30495/faar.2022.1945608.3381
ملانظری، مهناز؛ احمدی، شیما و سیلسپور، حسین (1403). بررسی عوامل مؤثر بر پذیرش، میزان و کیفیت گزارش‌های پایداری: کاربست روش مرور سیستماتیک. مجله دانش حسابداری، 16 (1)، 27-50. 10.22103/jak.2024.22361.3969
مهرانی، ساسان؛ کرمی، غلامرضا؛ سیدحسینی، مصطفی و جهرومی، مهتاب (۱۳۹۶). تئوری حسابداری، تهران: انتشارات نگاه دانش. https://www.gisoom.com/book/11252241
ودیعی، محمدحسین؛ خلیلیان موحد، علی؛ هزارخانی، سید اسماعیل و توسلی فدیهه، فاطمه (1392). بررسی آخرین تحول‌های گزارشگری مالی یکپارچه. یازدهمین همایش ملی حسابداری ایران، دانشگاه فردوسی مشهد. https://civilica.com/doc/339959

References

A Guide for Assurance on SME Sustainability Reports. (2012, November). CPA Australia. https://www.cpaaustralia.com.au/~/media/corporate/allfiles/document/professional-resources/auditing-assurance/guide-assurance-sme-sustainability-reports
Ajzen, I. (1991). The theory of planned behavior. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 50(2), 179–211. https://doi.org/10.1016/0749-5978(91)90020-T
Aliyu, S. (2024). Issues in sustainability reporting assurance: Evidence from interviews. Sustainability Accounting, Management and Policy Journal, 15(3), 628–653. https://doi.org/10.1108/SAMPJ-07-2023-0457
Amin, A. (2020). Theories of corporate social and environmental reporting (CSER): An overview. The Cost and Management, 48(5), 39-43. https://www.researchgate.net/publication/348435848
Andreoli, T. P., Crespo, A., & Minciotti, S. (2017). What has been (short) written about greenwashing: A bibliometric research and a critical analysis of the articles found regarding this theme. Revista de Gestão Social e Ambiental, 11(2), 54–72. https://doi.org/10.24857/rgsa.v11i2.1294
Applebaum, A., Finlayson, C. S., Fu, M. R., Squires, A., Van Cleave, J., O'Cearbhaill, R., & DeRosa, A. P. (2019). The experience of being aware of disease status in women with recurrent ovarian cancer: A phenomenological study. Journal of Palliative Medicine, 22(4), 377–384. https://doi.org/10.1089/jpm.2018.0127
Aras, G., & Crowther, D. (2008). Governance and sustainability: An investigation into the relationship between corporate governance and corporate sustainability. Management Decision, 46(3), 433–448. https://doi.org/10.1108/00251740810863870
Baird, P. L., Geylani, P. C., & Roberts, J. A. (2012). Corporate social and financial performance re-examined: Industry effects in a linear mixed model analysis. Journal of Business Ethics, 109(3), 367–388. https://doi.org/10.1007/s10551-011-1135-z
Banner, J. (2022). Dieselgate 2.0? German Hyundai and Kia offices raided over diesel emissions cheats. MotorTrend. https://www.motortrend.com/news/hyundai-kia-german-offices-raided-diesel-emissions-defeat-devices/
Beyne, J., Visser, W., & Allam, I. (2021). Sustainability reporting in the Antwerp port ecosystem: Understanding the relationship between reporting on the Sustainable Development Goals and integrated thinking. Frontiers in Sustainability, 2, 689739. https://doi.org/10.3389/frsus.2021.689739
Boiral, O., & Heras-Saizarbitoria, I. (2020). Sustainability reporting assurance: Creating stakeholder accountability through hyperreality? Journal of Cleaner Production, 243, Article 118596. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2019.118596
Brennan, N. M., Guillamon-Saorin, E., & Pierce, A. (2009). Impression management: Developing and illustrating a scheme of analysis for narrative disclosures—A methodological note. Accounting, Auditing & Accountability Journal, 22(5), 789–832. https://doi.org/10.1108/09513570910966379
Chan, Z. C., Fung, Y. L., & Chien, W. T. (2013). Bracketing in phenomenology: Only undertaken in the data collection and analysis process. The Qualitative Report, 18(30), 1–9. https://doi.org/10.46743/2160-3715/2013.1486
Channuntapipat, C. (2021). Can sustainability report assurance be a collaborative process and practice beyond the ritual of verification? Business Strategy and the Environment, 30(2), 775–786. https://doi.org/10.1002/bse.2653
Dachevski, D., & Ackers, B. (2025). Sustainability reporting and assurance: A new challenge for the audit profession in Europe. Audit Financiar, 23(177), 116–140. https://doi.org/10.20869/AUDITF/2025/177/001
Dadfar, S., & Mostajeran Gortani, A. (2025). The impact of sustainability reporting on audit quality. Journal of Accounting Knowledge. https://doi.org/10.22103/jak.2025.24694.4138 [In Persian].
Dearing, J. W., & Cox, J. G. (2018). Diffusion of innovations theory, principles, and practice. Health Affairs, 37(2), 183–190. https://doi.org/10.1377/hlthaff.2017.1104
Deegan, C., & Unerman, J. (2011). Financial accounting theory (European ed.). McGraw-Hill. https://www.researchgate.net/publication/268911005
Di, R., & Li, C. (2023). The cost of hypocrisy: Does corporate ESG decoupling reduce labor investment efficiency? Economics Letters, 232, 111355. https://doi.org/10.1016/j.econlet.2023.111355
Eliwa, Y., Aboud, A., & Saleh, A. (2023). Board gender diversity and ESG decoupling: Does religiosity matter? Business Strategy and the Environment, 32(7). https://doi.org/10.1002/bse.3353
Esaee Tafreshi, M., & Yahyapour, J. (2013). Stakeholder theory with an approach to Iranian joint stock company regulations. Stock Exchange Quarterly, 6(23), 139–167. ensani.ir/fa/article/download/330447 [In Persian].
European Commission. (2022, October). Initiative on substantiating green claims. https://ec.europa.eu/environment/eussd/smgp/initiative_on_green_claims.htm
Ghanbari, R., Khozin, A., Nadrian, A., & Bokharaeian, M. (2021). The effect of political connections on ethical commitment to sustainability reporting: The role of stakeholder pressure and corporate governance mechanisms. Ethics in Science and Technology, 16(4), 70–78. ethicsjournal.ir/article-1-2244 [In Persian].
Global Reporting Initiative. (2006). Sustainability reporting guidelines. https://www.globalreporting.org/
Gray, R., Owen, D., & Adams, C. (1996). Accounting and accountability: Changes and challenges in corporate social and environmental reporting. Prentice Hall. scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=1146722
Hamedi, F., Melanazari, M., Shoae Nazari, M., & Rahmani, A. (2023). Investigating the application of diffusion of innovation theory and theory of planned behavior in the process of adopting integrated reporting by managers of Iranian universities. Journal of Value and Behavioral Accounting, 7(14), 79–117. https://doi.org/10.61186/aapc.7.14.79 [In Persian].
Higgins, C., & Coffey, B. (2016). Improving how sustainability reports drive change: A critical discourse analysis. Journal of Cleaner Production, 136, 18–29. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2016.01.101
Hyatt, D. G., & Berente, N. (2017). Substantive or symbolic environmental strategies? Effects of external and internal normative stakeholder pressures. Business Strategy and the Environment, 26(8). https://doi.org/10.1002/bse.1979
In, S. Y., & Schumacher, K. (2021). Carbonwashing: A new type of carbon data-related ESG greenwashing (Working Paper). S&P Global Market Intelligence. https://doi.org/10.2139/ssrn.3901278
International Federation of Accountants. (2024, February). The state of play: Sustainability disclosure and assurance (2019–2022 trends analysis). https://www.ifac.org/knowledge-gateway/audit-assurance/publications/state-play-sustainability-disclosure-assurance-2019-2022-trends-analysis
Jizi, M., Salama, A., Dixon, R., & Stratling, R. (2014). Corporate governance and corporate social responsibility disclosure: Evidence from the U.S. banking sector. Journal of Business Ethics, 125(4), 601–615. https://doi.org/10.1007/s10551-013-1929-2
Kazemi, M., Barzegar, G., & Malekian, E. (2024). Identifying the requirements, challenges, obstacles, and consequences of implementing corporate sustainability reporting assurance in Iran using a thematic analysis approach. Journal of Accounting Knowledge. https://doi.org/10.22103/jak.2024.23088.4025 [In Persian].
Kolk, A. (2008). Sustainability, accountability, and corporate governance: Exploring multinationals' reporting practices. Business Strategy and the Environment, 17(1), 1–15. https://doi.org/10.1002/bse.511
Korschun, D., Bhattacharya, C. B., & Swain, S. D. (2014). Corporate social responsibility, customer orientation, and the job performance of frontline employees. Journal of Marketing, 78(3), 20–37. https://doi.org/10.1509/jm.11.0245
KPMG. (2020, December). The time has come: The KPMG survey of sustainability reporting 2020. https://assets.kpmg/content/dam/kpmg/be/pdf/2020/12
Lodhia, S., Farooq, M. B., Sharma, U., & Zaman, R. (2025). Digital technologies and sustainability accounting, reporting and assurance: Framework and research opportunities. Meditari Accountancy Research, 33(2), 417–441. https://doi.org/10.1108/MEDAR-01-2025-2796
Maranjouri, M., Ahmadzadeh, Y., Ali Khani, R., & Taghipourian, Y. (2022). Presenting a sustainability reporting framework based on balancing stakeholder expectations and company capacity. Financial Accounting and Auditing Research, 14(56), 161–189. https://doi.org/10.30495/faar.2022.1945608.3381 [In Persian].
Mehrani, S., Karami, G., Seyed Hosseini, S. M., & Jahromi, M. (2017). Accounting theory. Negah Danesh Publications. https://www.gisoom.com/book/11252241 [In Persian].
Molanazari, M., Ahmadi, S., & Silsipour, H. (2024). Investigating factors affecting the adoption, extent, and quality of sustainability reports: Application of a systematic review method. Journal of Accounting Knowledge, 16(1), 27–50. https://doi.org/10.22103/jak.2024.22361.3969 [In Persian].
Moradi, M. (2016). The role of legitimacy theory and stakeholder theory in corporate social responsibility. Studies in Economics, Management and Accounting, 2(4), 174–186. http://irijournals.ir/journals/02-Economics/v2-i4-winter95/paper14.pdf [In Persian].
Prinsloo, A., & Maroun, W. (2020). An exploratory study on the components and quality of combined assurance in an integrated or a sustainability reporting setting. Sustainability Accounting, Management and Policy Journal. https://doi.org/10.1108/SAMPJ-05-2019-0205
Rahmani, A., & Mahmoudkhani, M. (2021). The necessity of preparation and assurance of sustainability reports: The perspective of auditors and insurance industry experts. Journal of Professional Auditing Research, 2(5), 128–156. https://doi.org/10.22034/JPAR.2022.550623.1082 [In Persian].
Ramus, C. A., & Montiel, I. (2005). When are corporate environmental policies a form of greenwashing? Business & Society, 44(4), 377–414. https://doi.org/10.1177/0007650305278120
Rezaei, J. (2015). Best-worst multi-criteria decision-making method. Omega, 53, 49–57. https://doi.org/10.1016/j.omega.2014.11.009
Rezaei, J. (2016). Best-worst multi-criteria decision-making method: Some properties and a linear model. Omega, 64, 126–130. https://doi.org/10.1016/j.omega.2015.12.001
Rogers, E. M. (1995). Diffusion of innovations (4th ed.). Free Press. www.scirp.org/reference/1786060
Roosa, S. A. (2010). Sustainable development handbook. Fairmont Press. http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/26835/1/80.pdf.pdf
Ruhbakhsh, Y. (2022). Sustainability reporting: Moving beyond traditional reporting. Journal of New Approaches in Management and Accounting Research, 6(22), 34–40. majournal.ir/index.php/view/1571 [In Persian].
Sarikhani, M., Izadi Nia, N., & Dai Karimzadeh, S. (2019). Investigating the intention of fraud reporting using the theory of planned behavior and the moderating role of moral intensity. Financial Accounting Knowledge, 6, 75–105. https://doi.org/10.30479/jfak.2019.9335.2271 [In Persian].
Smith, J., Haniffa, R., & Fairbrass, J. (2011). A conceptual framework for investigating capture in corporate sustainability reporting assurance. Journal of Business Ethics, 99(3), 425–439. doi.org/10.1007/s10551-010-0661-4
Steiner, G., Geissler, B., Schreder, G., & Zenk, L. (2018). Living sustainability, or merely pretending? From explicit self-report measures to implicit cognition. Sustainability Science, 13, 1001–1015. https://doi.org/10.1007/s11625-018-0561-6
Sustainability Accounting Standards Board. (2017, December). The state of disclosure 2017: An analysis of the effectiveness of sustainability disclosure in SEC filings. https://www.sasb.org/wp-content/uploads/2017/12/2017State-of-Disclosure-Report-web.pdf
Tăchiciu, L., Fülöp, M. T., Marin-Pantelescu, A., Oncioiu, I., & Topor, D. I. (2020). Non-financial reporting and reputational risk in the Romanian financial sector. Amfiteatru Economic, 22(55). https://doi.org/10.24818/EA/2020/55/668
Tauringana, V. (2020). Sustainability reporting challenges in developing countries: Towards management perceptions research evidence-based practices. Journal of Accounting in Emerging Economies, 11(2), 194–215. https://doi.org/10.1108/JAEE-01-2020-0007
Testa, F., Boiral, O., & Iraldo, F. (2017). Internalization of environmental practices and institutional complexity: Can stakeholder pressures encourage greenwashing? Journal of Business Ethics, 147(2), 287–307. https://doi.org/10.1007/s10551-015-2960-2
Throsby, D. (2017). Culturally sustainable development: Theoretical concept or practical policy instrument? International Journal of Cultural Policy, 23(2), 133–147. https://doi.org/10.1080/10286632.2017.1280788
U.S. Securities and Exchange Commission. (2022, May). It’s not easy being green: Bringing transparency and accountability to sustainable investing. https://www.sec.gov/news/statement/lee-statement-esg-052522
Vadiee, M. H., Khalilian Movahed, A., Hezarkhani, S. A., & Tavassoli Fidihe, F. (2013). A review of the latest developments in integrated financial reporting. 11th National Iranian Accounting Conference, Ferdowsi University of Mashhad. https://civilica.com/doc/339959 [In Persian].
Van Niekerk, A. J. (2020). Inclusive economic sustainability: SDGs and global inequality. Sustainability, 12(13), Article 5427. https://doi.org/10.3390/su12135427
مجله دانش حسابداری

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از تاریخ 06 مرداد 1405

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 18 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری: 17 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش: 02 مرداد 1405

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار